Álipbıge qatysty basty talap – qazaqtyń ár dybysyna jeke tańba berý. Sebebi "bir tańba – bir dybys" prınsıpi saqtalýy shart.
Úkimet janyndaǵy ulttyq komısıanyń ókilderi latyn grafıkasyna negizdelgen qazaq álipbıiniń birneshe nusqasyn qarap shyqty. Al orfografıalyq jumys toby óz eskertýin jasady. Sputnik Qazaqstan tilshisine suhbat bergen komısıa múshesi, Shaısultan Shaıahmetov atyndaǵy "Til-Qazyna" ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń atqarýshy dırektory Erbol Tileshov árbir nusqany jeke-jeke tanystyrdy.
1. "Bailatyn" jobasy. Onda klasıkalyq latyn álipbıiniń 26 árpi tolyq qamtylǵan. Alaıda qazaq tilindegi barlyq dybysqa tańba berilmegen. Máselen, "a" men "á" dybysyna ortaq bir "a" tańbasy engizilgen, "ú" men "i" de solaı. Al "ó"-ni múldem alyp tastaǵan.
"Mysaly, "san" degen sózdi jazǵanda "sán" emes ekenin qosymsha rejımmen túsindirý kerek. Al "á"-men keletin sózder kóp qoı. Jobada "o" tańbasy beriledi, biraq "ó" joq. Sosyn "ú" men "i" múldem joq. Olardyń bárin ereje arqyly túsindiremiz deıdi. Al ondaı myńdaǵan sóz bar ǵoı", - dedi Tileshov.
Onyń aıtýynsha, latyn grafıkasynyń barynsha yqsham ári ońaı nusqasyn jasaýǵa tapsyrma berildi. Al ereje kóp bolsa, jazý kerisinshe qıyndap ketedi.
2. "Kazak Grammar" jobasy. Bul nusqanyń tıimdi bir tusy – dıgraftyń joqtyǵy. Avtorlar ýmlaýtty paıdalanǵan. Kemshiligi: "g" men "ǵ" dybysyna bir tańba. Sol sıaqty "k" men "q" dybysy tek "k"-men ǵana berilgen.
"Sonda erteń túrikterdegi sıaqty "q" dybysy joıylyp ketpeı me? Barlyǵy "aq" degen sózdi "ak", "Aqsýdy" "Aksý" dep aıtsa, tańbamyzdy joǵaltyp alamyz ǵoı", - dep túsindirdi Tileshov.
Budan bólek, osy jobada áripter aǵylshyn álipbıiniń tártibimen ornalastyrǵan. Al qazaq tiliniń tól tańbalary aıaq jaǵynda berilgen. Keńes músheleri buny tilge degen nemkettilik dep sanaıdy.
3. Qýantqan Vanovtyń álipbı jobasy. Mańǵystaýlyq matematık óz nusqasynda matematıkalyq tańbalardy paıdalanǵan. Onyń álipbıinde 33 árip bar.
"Bul kisi noqat qoımaý úshin nemese tómengi jaǵyn syzbaý úshin taza matematıkalyq-geometrıalyq tańbalarmen shyqqysy kelgen. Ideıa durys. Biraq mátin jazǵanda sózderi túsiniksiz bolyp ketedi. Oǵan úırený de ońaı emes", - deıdi Tileshov.
4. Eskendir Tasbolatovtyń jobasy. Avtor óz álipbıine "s" árpin engizgen. Biraq "ǵ", "ń", "sh" men "ch"-ǵa dıgraf bergen. Sosyn "ı" men "i-ni" taǵy ortaq tańbamen kórsetipti.
"Adamdar taǵy shatasady ǵoı. Ol "ınternet" pe? "İnternet" pe? "Direktor" ma? "Dırektor" ma? Oǵan taǵy qaptaǵan ereje bolady. Al "i" dybysy jıi kezdesedi. Óıteni táýeldik septiginiń bárinde osy dybys turady. Kimniń? Neniń? "Meniń", "seniń", osy sózderdi kúnde aıtamyz ǵoı. Erteń "menıń", "senıń" dep taǵy shatasamyz", - deıdi Tileshov.
5. Manas Saparbaevtyń jobasy. Negizgi kemshiligi: 8 dıgraf. Onymen mátindi konverter arqyly ótkizgende tehnıkalyq aqaýlyqtar shyǵady. Al, eń bastysy, túrki halyqtarynda "bir dybys – bir tańba" qaǵıdaty saqtalmaı otyr.
Komısıa múshesi Erbol Tileshovtyń aıtýynsha, búginde túrki halyqtarynyń ishinde tek qaraqalpaq pen qazaqtyń latyn grafıkasynda ǵana dıgraf bar. Odan qutylý qajet. Qazirgi kezde qaraqalpaqtar da dıgraftyń yńǵaısyzdyq týǵyzatynyn ashyq aıtyp otyr.
6. Nurlan Túltebaevtyń álipbı nusqasy. Jobada 35 tańba bar, "h" dybysyna bólek tańba berilgen. Avtor sırek tańbalardy da usynady. Budan bólek, "ı" men "ý" árpin taratyp jazý qajet deıdi.
Komısıa músheleri "ı" men "ý" árpin taratyp jazýǵa qatysty máseleniń kópten beri kóterilip kele jatqanyn aıtady. Osy ýaqytqa deıin biraz maqala da jazyldy.
"Negizgi másele mynada, "ı" men "ý"-dy ashyp jazamyz ba, joq pa? Mysaly, qazir biz "sý" degen sózdi eki tańbamen jazyp júrmiz. Ǵalymdar eki dybystyń ortasynda estilip turǵan "u" árpin de jazýymyz kerek deıdi. Sonda "suý" bolady. Olaı bolsa, eki árpiń úsh árip bolady, ıaǵnı, biz taǵy shubalyńqylyqqa jol beremiz", - deıdi Tileshov.
Ǵalymnyń aıtýynsha, "ı" men "ý" árpin taratyp jazbasaq ta, estilip turǵan dybystar joǵalmaıdy. Al taratyp jazý máselesin orfoepıalyq sózdikte de kórsetýge bolady.
7. Stýdent Abzal Dáýrenbekulynyń jobasy. Avtor óz álipbıinde dıgrafpen qatar trıgraf ta qoldanǵan. Sosyn "ý" dybysyna latynnyń "w" tańbasyn bergen.
Erbol Tileshov "ý" dybysyna "w" tańbasyn berýge qatysty máseleniń kópten beri kóterilip jatqanyn jetkizdi. Biraq halyqtyń kózi oǵan úırenbegen. Máselen, "ýnıversıtet" sózi "wniversitet" dep jazylady.
"Negizi, "ý"-dyń óziniń halyqaralyq dybysy bar. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev álipbıdi jetildirý kerek dep aıtty ǵoı. Sol jetildirýdiń biri "ý" dybysyna qatysty. Qazir "u" tańbasyn "u"-ǵa berip júrmiz ǵoı. Ony óziniń "ý"-na qaıtarý kerek dep oılaımyn. Óıtkeni bul – halyqaralyq tártip", - dep atap kórsetti Tileshov.
Sondaı-aq, Abzal Dáýrebekuly "s", "ıý", "sh" sıaqty áripterdi de engizip, kırıl álipbıin latyn grafıkasynda qaıtalap berý kerek dep oılaıdy.
Budan bólek, ulttyq komısıada Jandos Temirǵalı, Janat Aımaǵambetov jáne taǵy birneshe avtordyń nusqasy qaralǵan bolatyn. Barlyǵyna til mamandarynyń qorytyndysy berildi.
"Bir tańba – bir dybys" kerek
Komısıa músheleri osy ýaqytqa deıin usynylǵan jobalardyń artyqshylyǵy bar ekenin de aıtyp otyr. Sonyń bári qorytyndyǵa engizildi. Máselen, "Bailatyn-da" orfoepıa zańdylyǵyn transkrıpsıa arqyly oqytýǵa bolatyny kórsetilgen. Dıakrıtıkalyq tańbalar qoldanylmaǵan. Bul – onyń artyqshylyǵy.
"Sol sıaqty Qýantqan Vanovtyń álipbıi halyqaralyq fonetıkalyq tańbaǵa saı keledi, dıakrıtıkalyq tańbalar joq. Ol da jaqsy erekshelik. Budan bólek, avtorlar sedıldi paıdalanyp, "sh"-ny "ç" dep belgilegen, ol da tıimdi usynys. Qazirgi túrikmen, túrik, ózbek men ázerbaıjan álipbıinde sedıldi qoldanady", - deıdi Tileshov.
Onyń sózine qaraǵanda, jobalardy usyný jaǵynan naqty bir dedlaın joq. Prezıdenttiń tapsyrmasynan keıin til komıtetinde 20-dan astam joba túsken. Biraq qazirgi kezde usynystardyń legi saıabyrsydy.
© PHOTO : QR PREZIDENTİNİŃ RESMI SAITY
Latyn grafıkasyndaǵy qazaq álipbıiniń sońǵy nusqasy
"Álipbıge qatysty basty talap – qazaqtyń ár dybysyna jeke tańba berý. Biz jańa álipbıge kóshemiz dep, dybystarymyzdy shashyp-tógip almaýymyz qajet. Biz dıgraftan da qashyp otyrmyz. Sebebi "bir tańba – bir dybys" prınsıpi saqtalýy shart. Árıne, ýmlaýt, sedıl, akýt sıaqty dıakrıtıkalyq belgilerdi alǵan asa tıimdi emes. Taza latynnyń álipbıimen shyqqan jaqsy. Biraq qazaq tiliniń tól dybystaryn 26 tańbamen berip shyǵý múmkin emes", - dep atap kórsetti ǵalym.
Osy oraıda til mamany prezıdenttiń latyn grafıkasyn jetildirýge qatysty tapsyrmasyn da túsindirdi. Onyń oıynsha, qazirgi nusqanyń keıbir kemshin tustaryn túzetse, biraz másele sheshiledi.
"Prezıdent Toqaev eń aldymen qazirgi "akýt álipbıin" jetildirý kerek dedi. Iá, keıbir tańbalardy ózgertken durys. Ol, ásirese, dıgrafqa baılanysty. Sosyn "ı" men "i"-ge ortaq "i" tańbasyn berýge qatysty másele bar. Bireýi túrtilse, ekinshisi túrtilmeıdi. Sodan konverter qazirgi álipbıdiń 0,01 paıyzyn oqymaı tur. Negizi, ol 100 paıyzǵa oqylýy qajet. Osyny túzetetin bolsaq, konverter oqıdy. Oǵan eldiń kózi de úırenip keledi", - deıdi Tileshov.