Adamózekti tiltanýdyń salalary áralýan: kognıtıvtik tiltaný, psıhologıalyq tiltaný, kommýnıkatıvtik tiltaný, lıngvomádenıettaný t.b. Ahmet Baıtursynulynyń tiltanýlyq murasynan osylardyń lıngvomádenıettaný jáne psıhologıalyq tiltaný jónindegi tujyrymdaryn sıpatttap kóreıik.
Lıngvomádenıettaný til bilimi men mádenıettanýdyń toǵysýynan paıda bolǵandyqtan, halyqtyń mádenı qazynasyn, olardyń qoldanylý júıesin zertteıtin til biliminiń salasy retinde kórinetini belgili. «Lıngvomádenıettaný – lıngvıstıka men mádenıettaný túıisýinen paıda bolǵan tilde beınelengen jáne bekigen halyq mádenıetiniń kórinisterin zertteıtin ǵylym» [1, 9]. Ahmet ýájderi osyǵan sáıkes keledi.
Bul jerde biz lıngvomádenıettanýdyń qaǵıdalary men ustanymdary týraly, olar belgili jaıt bolǵandyqtan, toqtalyp jatýdy artyq kóremiz. Maqsatymyz: Ahmet Baıtursynulynyń osy tóńirekte qandaı oılary bar ekenin kórsetip berý. Ol oılardy taldap, synaýdan da bas tartamyz, tanystyrýdy kózdeımiz.
A. Baıtursynuly «mádenıet» degen uǵymǵa keń aýqymda qaraıtyny baıqalady. Bul lıngvomádenıettanýdyń mynadaı sıpatyna qaıshy kelmeıdi: «Mádenıet – tek tildiń qyzmet etýindegi ózara baılanysy men ózara árekettesýin zertteıtin, bul úderisti júıeli ádister kómegimen jáne qazirgi qundylyqtar men mádenı anyqtamalarǵa baǵyttalǵan tildik jáne tildik emes mazmun birligin de birtutas birlikter qurylymy retinde beıneleıtin jınaqtaýshy túrdegi keshendi pán» [2, 47]. Oqıyq.
«Bizdiń zamanymyzda tirliktiń eń jaqsy tiregi mádenı tirek ekenine, sondyqtan qazirgi ozyq memleketterde mádenı tirekke súıenip ómir súretinine, meniń oıymsha, esh daý joq. Shyndyǵynda, mádenıet álsiz jerde jerge egin az shyǵatynyn, mashınalar jumysty nashar isteıtinin, ónerkásibi men saýdasy az damıtynyn, aýrýmen, ólim-jitimmen kúresý tabyssyz bolatynyn, tabıǵat az baǵynatyny, tipten baǵynbaıtynyn, tabıǵattyń dúleı kúshteri adamdar úshin apat pen qaıyrshylyq ákeletinin kim teriske shyǵara alady!? Bizdiń zamanymyzda mádenıet – ómirdiń eń qatty qajeti. Mádenıetke súıenbegen ómir túrli kezdeısoqtyqqa uryna berýge májbúr. Mysaldy alystan izdemeı-aq tabasyz. Jadymyzda 21-22-jyldardyń ashtyǵy áli jańǵyryp tur. Oǵan deıin qanshama ret ashtyqqa ushyradyq. Reseı ómirinde ondaı ashtyq jıi bolady. Sansyz da sheksiz tabıǵı baılyq turǵanda mundaı qubylystyń bolýyn nemen túsindiremiz? Árıne, jurttyń mádenıetiniń azdyǵymen. Eki jyl saıyn qatarynan qaıtalanyp turatyn qurǵaqshylyq dıqandardy jabaıy halge qaıta ákep soǵady, jaısyz qystyń bir ózi-aq mal sharýashylyǵyn osyndaı halge túsiredi. Bul – elimizde mádenıettiń tabıǵatty baǵyndyra almaǵan qaýqarsyzdyǵyn aıqyn kórsetedi. Eginshilik pen malshylyqtyń mádenı túri joǵary bolsa, bul aıtylǵan jaılar bolmas edi» [3, 579].
Mádenıetterdiń toǵysýy, yqpaldasýy Ahmettiń kórsetýinshe bylaı bolady: «Qazirgi mádenıet áldebir ulttyń ıa násildiń jasaǵan nársesi emes, búkil adamzattyń birlese jumsaǵan kúshi men daǵdylarynyń nátıjesi. Ár ulttyń mádenıetinde, óziniń jasaǵanynan basqa, syrttan kirgen nárseler de bolady, al olardyń mádenıetiniń aralasýyna dostyq pen jaqtyrmaýshylyq jaǵynan ár túrli bolyp keletin qarym-qatynastary yqpal etedi. Mádenıette aýys-túıis bir ultty ekinshi biri baǵyndyrǵan kezde ári halyqtar bir-birimen beıbit qarym-qatys jasaǵan kezde bolady. Mundaıda din, salt, qoǵamdyq uıymdardyń uqsas túrleri, ádet-daǵdy, ınstınkt, psıhologıanyń t.s.s. jaqyndyǵy syrttan ený prosesin jáne mádenıetterdiń aralasýyn jeńildetedi» [3, 579-580].
Ahmet dáýirinde mádenıetimizdiń damýyna ne kedergi bolǵanyn ǵalym ashyq aıtady: «Mádenıet tiri tabıǵattaǵy jaratylys damýynyń jalǵasy retinde óziniń damýy úshin jaıly jaǵdaıdyń bolýyn talap etedi. Dál osyndaı jaǵdaı Reseıde turatyn túrki halyqtarynda bolǵan joq. Túrkiler áldeneni alyp qabyldaıtyn jalǵyz ǵana halyqtyń bularmen turmys túrinde eshqandaı uqsastyǵy joq, onyń ústine ústemdik etýshi, buratanalarǵa qatysty orystandyrý, pravoslavtandyrý, quldyqqa salý saıasatyn ustanatyn úkimet basshylary bar halyq bolyp shyqty. Osynyń saldarynan úkimetke múldem senbeýshilik jáne orysqa qatysty ataýlyny, sonymen qatar orys mádenıetin jaqtyrmaýshylyq shyqty. Ekinshi jaǵynan alǵanda, dinı tózimsizdik rýhyn boıyna jınap úlgergen keıbir túrki halyqtary musylmandyqqa jatpaıtynnyń bárin de jatsynatyn, musylmandyq ataýlyǵa qulsha elikteıtin boldy. Bul da olardyń ózderiniń mádenıetin, aıtalyq, ádebıetin damytýǵa keri áserin tıgizdi» [3, 580].
Al mádenıetterdiń yqpaldastyǵy bul zamanda qandaı bolǵanyn myna tujyrymnan anyq kóremiz: «Orys rýhanı mádenıeti orys úkimetiniń saıasatynyń kesirinen sońǵy on jylǵa deıin Reseıdegi túrki halyqtarynyń rýhanı ómiriniń órkendeýine eshqandaı yqpal jasaǵan joq» [3, 580].
Demek, Reseı mádenıetinen jaqsylyq kórmegen ekenbiz, alaıda «Aýys-túıis túrkilerdiń óz arasynda ǵana boldy. Dál osy tusta bolmystyń men aıtyp ótken uqsastyqtary kómekke keldi. Túrki halyqtary biri birinen rýhanı mádenıetti orystan alǵannan góri ońaıyraq qabyldap jatty, biraq olardyń bir-birinen alar eshtemesi bolmady. Aýysyp-túıisýge jaraıtyny tek qana din ilimi men jazý ǵana boldy» [3, 581].
Qazirgi lıngvomádenıettaný mamandary damý kezeńderin tómendegideı belgileıdi:
1. Til men mádenıettiń araqatynasy, astarlastyǵyn baǵamdaıtyn lıngvomádenı kózqarastardyń, lıngvomádenıettanymdyq izdenisterdiń bastaý alý kezeńi;
2. Lıngvomádenıettanýdyń jeke sala retinde qalyptasý kezeńi;
3. Zertteý nysany, ǵylymı ustanymdary men mejeleri, teorıalyq tujyrymdary naqtylanǵan lıngvomádenıettaný ǵylymynyń paıda bolý kezeńi [1, 28]. Osynyń birinshi kezeńi túrki keńistiginde Ahmet eńbekterinen bastalatyn sıaqty.
Ǵalym 1926 jyly Baqy qalasynda ótken Birinshi búkilodaqtyq túrkitanýlyq sıezde qazaq termınologıasynyń qaǵıdaty jónindegi baıandamasynda túrkitanýshylar arasynda alǵashqy bolyp lıngvomádenıettanýǵa bastaý tirek bolatyndaı oılar aıtty. Ol oılar orys tilinde aıtylǵan edi. Sonyqazaqshalap beremiz: «Mádenıettiń qaı salasy bolsyn rýhanı ómirmen dál til sıaqty tyǵyz baılanysty bola almasa, dinmen jáne jazýmen birge dinı jáne dúnıeaýı mazmundaǵy ádebıet te ene bastady, munymen birge eleýsiz túrde jat tilden sózder de endi. Tilder birte-birte shubarlanyp, tildegi tabıǵı oralymdar men qalyptar joǵalýǵa aınaldy; bir sózben aıtqanda, tól tilder barynsha lastanyp shyǵa keldi. Mundaı sordan dini men jazba ádebıeti tamyryn tereńge jaımaǵan túrki halyqtary ǵana qutyla aldy. Máselen, qazaqtar men qyrǵyzdarda dinniń rýhanı quldyq yqpaly bolǵan joq, al dinı ádebıet bulardyń arasynda kóp taralǵan joq. Osynyń arqasynda til óziniń tabıǵı damý jolynda boldy.
Reseıdegi túrki halyqtarynyń mádenıetiniń damýyna olardyń dinı jáne dúnıeaýı ómirindegi kiriptar haly kesirin tıgizdi. Endi, qandaı da bir quldyqtan bosaǵan kezde, túrki halyqtary qazirgi mádenı ómirdiń barlyq jaqtaryn qabyldaýǵa umtylyp otyr. Joǵary mádenıettiń rýhanı jáne materıaldyq nárselerin qabyldaǵanda olar uǵymdardy da, ıdeıalardy da qabyldaýǵa tıisti bolady.
Osy uǵymdar men ıdeıalardy beıneleýge ana tili leksıkony tipten jetpeıdi. Búkil túrki halqynyń aldynda joǵary mádenıetten qabyldaǵan uǵymdar men ıdeıalardy beıneleý úshin jat tilden sózdi ıa solaıymen alý, ıa óz tiliniń leksıkonyn beıimdeý mindeti tur, ıaǵnı til termınologıasyn jasap shyǵarý mindeti tur.
1905 jylǵy revolúsıaǵa deıin bizge, qazaqtarǵa, ana tilinde baspa isin júrgizýge eshqandaı ruqsat berilgen joq. Osy revolúsıadan keıin ǵana qazaq tilinde kitapshalar, jýrnaldar, gazetter, oqýlyqtar shyǵa bastady. Sonymen qatar qazaq tiliniń tabıǵatyn fonetıkalyq jáne gramatıkalyq jaǵynan zertteý, fonetıka talaptaryna saı álipbıdi reformalaý, gramatıka túzý jumystary júrip jatty. Qazaq tili az ǵana ýaqytta, bir sózben aıtqanda, qoldanǵanda ózińdi sanaly túrde baqylaýǵa múmkindik beretin, óńdelgen, aıqyn túr qabyldaı bastady.
Biz, qazaqtar, ózimizdiń baspa sózimiz shyǵa bastaǵannan-aq basqalardan ózgeshe prınsıpti ustandyq. Biz únemi buqara halyq jaǵyn eskerip otyrdyq ta az ǵana saýaty bar qazaqqa da, solar arqyly saýatsyzyna da ábden túsinikti etýge talpyndyq. Qalyń jurtqa tastalǵan árbir oıdy árbir adam ilip ákete alatyndaı etýge, buqara bilimge qyzyǵatyndaı etýge, aınaladaǵy bolmysty durys túsinýge, sanasyn qýattanatyndaı etýge tyrystyq.
Osy maqsatqa jetýge qajet alǵashqy shart dep shyǵarmalardyń tiliniń buqara halyqqa túsinikti bolýyn sanaımyz. Osyǵan oraı buryn halyq oıynda bolmaǵan, endigi jerde qazaq sózimen eriksiz jamyltýǵa týra keletin uǵymdar men ıdeıalardy ana tilinde bildirýge týra keldi.
Ómirdiń mádenı jaǵy órkendeýimen jáne baspa sózdiń órbýimen baılanysty termınderdi biriktirýge kerekti aıryqsha aǵza jasaýǵa týra keldi; munsyz sol bir uǵym ár túrli qurylymda ár túrli sózdi jamylyp shyǵa keler edi. Biregeı termınologıa jasap shyǵarý úshin, til shubarlaýdan aýlaq bolý úshin bizde Akademıalyq ortalyqta qurylǵan arnaıy komısıa belgili bir prınsıpterdi qatań ustanýǵa tıis boldy. Bul prınsıpter 1924 jylǵy maýsym aıynda Orynborda ótken Qazaq bilimpazdarynyń birinshi sıezinde maquldanyp, qabyldandy. Ol prınsıpter mynadaı:
a) Termınderge basqa tilden góri osy uǵymǵa tolyqtaı sáıkesetin qazaq sózin alý kerek. Bul tildiń jikke bólinýinen saqtaný úshin jasalady, ıaǵnı, joǵarydaǵylardyń tili jáne tómendegilerdiń tili, saýattylardyń tili jáne saýatsyzdardyń tili degen jik shyqpaý úshin kerek. Bizder, qazaqtar, úshin bul – óte mańyzdy jaıt: saýattylardyń úlesi az, jurtqa arnalyp uıymdastyrylatyn qoǵamdyq oqýlar men dárister ázirshe joq; tyńdaýshylar da, oqýshylar da tolyq máninde kezdeısoq adamdar. Baspadan shyǵatyn gazet, jýrnal, kitapshalar sıaqtylardy oqý, kim shyǵarsa da, qaıdan shyǵarsa da, paıda ákeler edi, til qalyń kópshilikke túsinikti bolýǵa tıisti.Osylaı bolǵanda ǵana úlesi az saýatty adamdar sany kóp saýatsyzdarǵa qyzmet ete alar edi.
á) Qazaq tilinde ondaı sóz joq bolsa, qazaq tiline týys tilderden alý kerek. Bul mynadaı nıet, sebeppen jasalady: 1) týys tilderdegi sózderdiń kóbi ortaq pishinde bolmaıdy, biraq túbirleri ortaq bolady; demek, olar túsinýge de ońaı ári estilýi men aıtylýy da týys emes til sózderindeı bóten emes; 2) túrki halyqtary bir-birimen únemi qatysyp turdy, qatysyp turady da, sondyqtan sózderiniń túbiri ortaq bolmasa da, basqa túrki tiliniń ókilderine tanys bolýy ábden múmkin.
b) Ortaq qoldanystaǵy álemdik termınder qabyldana alady, biraq qazaq tiliniń tabıǵatyna tán etip ózgertilip engiziledi. Mundaı termınderdi aýystyratyn qazaq sózi bar bolsa, qoǵamǵa tańdaý haqysyn berý úshin ekeýi de ornalastyrylýǵa tıis. Ortaq qoldanystaǵy termınder dep biz arab termınderin emes, jalpyǵa taraǵan eýropalyq termınderdi uǵamyz. Bulardy arab termınderinen góri basym etip otyrǵan sebebimiz – biz arab mádenıetine emes, eýropalyq mádenıetke tartylyp otyrmyz. Eýropa mádenıetiniń jetistikteri eýropalyq tildiń ózimen tolyq túrde beınelene alady. Alaıda kirme termınder qazaq aıtylymyna baǵynýǵa tıis, ıaǵnı olarǵa bizdiń tildiń daǵdyly artıkýlásıasynan kelip shyǵatyn dybystyq zańdary qoldanylýy kerek. Shet el sózderin ózimizdiki etý úshin bul qajet.
v) Qazaq tiliniń tabıǵatyna úılespeıtin basqa til sózderi qazaq aıtylymyna sáıkes naqty ózgeristerge túsirilýge tıis. Bul mynany bildiredi: birinshiden, basqa til sózderiniń qazaq tiline bóten dybystary tıisinshe qajetti dybystarmen almastyrylady; ekinshiden, basqa til jurnaqtary qazaq tili jurnaqtarymen almastyrylady; úshinshiden, qosar dybystar kádýilgi jaı túrde qabyldanady; tórtinshiden, qazaq tiline bóten jurnaqtar til talabyna sáıkes aıtylym yńǵaıyna qaraı ózgertiledi, mysaly: Orenbýrg – Orynbor, Samara – Samar, pýhovoı – bókebaı, pokrov – boqyraý, Adamovskoı – Adamaý t.s.s.
Tildi shubarlaýdan saqtaıtyn prınsıptiń arqasynda biz, qazaqtar, qazirgi ýaqytta biregeı qazaq tiline ıe bolyp otyrmyz, basqasha aıtsaq, tilimiz halyqtyq jáne ádebı, qarapaıym halyq tili jáne zıalylar tili dep jiktelmeıdi. Bulaı bolmaǵanda bizdiń tilimiz burynnan baspa sózi bar basqa túrki tilderindegideı halge tap bolar edi. Anadoly túrikteri men ázirbaıjandyqtardyń buqara halqy qalaı sóıleıtinin men bilemin. Eger olar jazatyn tilinde sóıleıtin bolsa, túrkiliginen qalar nárse az ǵana bolar edi. Olardyń ádebı til dep atalatyn tilinde túrkilik sıpat maǵan túte-tútesi shyqqan, jarymjan, jat sózderdi barynsha salbyratyp ilgen qur gramatıkalyq qańqadaı bolyp kórinedi. Anadoly túrikteri men ázirbaıjan tilderinen keıingi alabajaq til, menińshe, burynnan jazba ádebıeti bar tatar tili. Bul til de varvrızmderdi qıanatpen paıdalanǵan tilderdiń biri. Maǵan ózbek tili de jetkilikti shamada lastanǵan til bolyp kórinedi. Qyrym ádebı tili de osyndaı. Bashqurt tilinde ádebı til endi ǵana paıda bolyp keledi, soǵan oraı olardyń varvarızmderden qorǵanýǵa degen umtylysy baıqalady. Túrkimen ádebıeti de osy jolǵa tústi. Jat til yqpalynan, varvarızmderdenbosap turǵan tildiń biri qyrǵyz tili bolyp otyr, olar ádebı til túzýde bizdiń qazaq tilindegi prınsıpterdi ustanyp otyr.
Qoryta kelgende, bizdiń ádebı til negizine salynǵan prınsıpimizdi durys dep tabatynymdy aıtýym kerek, óıtkeni bul – baspa sózin halyq buqarasyna túsinikti etýdiń eń senimdi joly. Al baspa sózi, tezısterde aıtqanymdaı, buqaranyń mádenı deńgeıin kóterýde asa mańyzdy qyzmet atqarady. Óz mádenıetimizdiń deńgeıin biz joǵarydaǵylardyń jınaǵan biliminiń san-mólsherimen emes, bilimniń tómendegi buqaraǵa jaıylǵan kólemimen ólsheýge tıispiz. Sharýashylyq pen básekelestiktiń qazirgi zamanǵy dúnıejúzilik sıpat alyp turǵan kezinde joǵary mádenıetsiz tirlik etý úshin kúresý – qarýy joqtardyń qarýy barlarmen soǵysqany sıaqty nárse. Qarekettiń kez kelgen salasynda jetilgen tehnıka men arnaýly bilim bolý kerektigi kún ótken saıyn aıqyndalyp keledi. Barsha jurttyń mádenıet deńgeıi bıik bolsa ǵana qazirgi qoǵamdyq-sharýashylyq jaǵdaıdy durys ta tabysty kóterýge bolady. Bizdiń zamannyń ereksheligin kórsetetin iri ónerkásip jumysshylardyń mádenı deńgeıiniń joǵary bolýyn talap etedi. Bizdiń ál-aýqatymyz ben aman-saýlyǵymyzdyń tiregi aýyl sharýashylyǵy aýyl jurty mádenıetiniń joǵary deńgeıde bolýyn talap etedi. Ár túrli «zasıalar» men «sıalar» – sovetızasıa, kolonızasıa, elektrıfıkasıa, ındýstrıalızasıa sekildilerdiń bári buqaranyń belsendi qatysýyn talap etip otyr, buqara aqyl-sanasynyń ıkemdi de shıraq bolýyn kerek qylyp tur, al mundaı qasıetter, adam dene eńbegimen ǵana shektelse damymaıdy. Bilim men eńbek – sol bir úderistiń sát saıyn órimdesip turatyn, bir-birinen ajyramaıtyn eki jaǵy. Bilim – adamnyń besendi maqsattara jumsaıtyn quraly, bilimsiz buqara qoǵam qurylysyna belsendi qatysa almaıdy, enjar bolady. Buqarany bilimmen qarýlandyrý isinde durys jolǵa qoıylǵan baspa sózi úlken qyzmet atqarady, sondyqtan eń aldymen sol – halyqqa túsinikti bolýǵa tıis. Bul bir. Ekinshisi taǵy bar. Biz, túrki halyqtary, kóbimiz joǵary mádenıetti halyqtardan keıin qalyp turmyz, olarmen ázirshe progres jolynda qatarlasa, tize qosyp júre almaımyz. Olardyń turmysyndaǵy kóptegen nárse men joǵary mádenıetterine bizdiń buqaranyń ázirshe qoly jetpeıdi. Biz joǵary mádenıetti halyqtardan til ózgeshiliginiń qalyń qabyrǵasy bólip tur, bul – eýropalyq mádenıetke qosylýǵa umtylǵanymyzda erkin qozǵalýymyzǵa kóp rette bóget bolady. Túrki halyqtarynyń mádenı kúshteri men mádenı deńgeıleri birdeı emes. Bir túrkiler mádenı damýda ozyq bolsa, ekinshi biri keıin qalýy múmkin. Olardyń biri biriniń eń bolmaǵanda rýhanı saladaǵy jetistikterin paıdalanýy úshin baspa shyǵarmalary bir-birne túsinikti bolýy kerek. Osy baǵyttaǵy alǵashqy qadam túrki tilderin varvarızm ústemdiginen bosatý bolar edi. Menińshe, túrki halyqtary termınologıasy men ádebı tilin jasaýda qazaq turǵysyna tursa, durys bolar edi. Osy jolmen olardyń árqaısy jat sózdiń masylynan arylyp, jat tildiń yqpalynan bolǵan lastyqty tazalap ózderiniń baspa sózin óz halqyna da, basqa túrki halyqtaryna da túsinikti eter edi» [3, 581-585].
Ahmet Baıtursynulynyń dıngvomádenıettanýǵa qatysty bir oılary tatar tilinde «Bizdiń ıýl» jýrnalynda jarıalanǵan «Ǵalymjan Ibrahımov túrki-tatar oıshysy, túrki-tatar bilgiri, túrki-tatar jazýshysy» degen maqalasynda aıtylǵan. Sol maqaladan úzindiler keltireıik: «bir halyq ekinshi halyqqa túrli jaǵymen jaqyndasady, túrli jaqtan baılanysady, jalǵanady, qandaı halyq bolsa da biriniń mádenıetinen biri paıdalanyp, birinen biri órnek kórip, úlgi alyp alǵa basqany mádenıet tarıhynan belgili. Sol birinen biri úlgi alyp paıdalaný eki halyq arasynda turmys jaǵynan, ǵuryp-ǵadet jaǵynan, til jaǵynan jaqyndyq bolýmen de bek nyq baılanǵan. Sondaı jaqyndyq bolǵanda ǵana birinen biri paıdalaný jeńil bolady, – ondaı jaqyndyq bolmasa, paıdalaný az bolady. Sol kanonnan túrki halyqtary da qutyla almaǵan hám qutyla almaıdy da. Biraq bulardyń arasy jaqyn bolǵandyqtan “oń qol bergendi soly bilmeı” qalyp, óz aralaryndaǵy yqpal-áser sezilmeı qalady. Mysalǵa bizdiń qazaq halqyn alsaq, mańyndaǵy halyqtan árqaısynyń jaqyndyǵyna qaraı paıdalanǵany kórinip turady. Qazaqtyń mańyndaǵy halyqtyń eń mádenıettisi nemis, onan sońǵysy orys, onyń artynda tatar men ózbek turady. Qazaq halqy solardyń mádenıetinen paıdalanǵanda azynan az alyp, kóbinen kóp alyp paıdalanǵan joq, bálkı jaqyndyǵyna qaraı paıdalandy. Nemis mádenıetinen qazaq, túrki de alǵan joq. Orys mádenıetinen óz erkimenen alǵany – egin sebý. Tatar men ózbekten alǵany: ózbek qazaqqa ıshan berdi, tatar muǵalim berdi» [4].
Túrkitildes elderdiń lıngvomádenı yqpaldastyǵy týraly tujyrym da osy maqalada aıtylǵan. Qarańyz: «arasynda jaqyndyq bar halyq bireýi alǵa bassa, basqalary da sonan úlgi alyp alǵa umtylady eken, birine biri yqpal jasaıdy eken. Endi osy yqpaldy hám jaqyndyqty úzbeske nendeı sharalar bar? Másele sonda. Joldyń túrli jaqqa qaraı taralýy sol jerde. Bireýler túrki halyqtarynyń arasy erekshelenbes úshin tili bir bolý kerek deıdi. Tili bir bolý úshin mádenıeti tómenderi óz tilderin tastap, mádenıeti joǵary bolǵandarynyń tilin qoldanyp, sol tilmen oqytyp, sol tilmen ádebıet týdyrsyn deıdi (Ataqty Gasprınskı 30 jyl boıy osy pikirdi taratty. Jamal Válıdıde de sondaı oı bar edi. (“Tatar ádebıetiniń barysy” degen kitabyn qarańyz) Biraq bulardyń taratqan pikiri esh bir jemis bermedi. Qazaq óz aldyna ádebıet týdyrdy. Bashqurt, qyrǵyz sıaqty sany az halyq ta sovet ókimeti arqasynda óz tilin tiriltip, óz ádebıetin qadam bastyrdy). Bireýleri túrki halyqtarynyń tilderin birlestirý, áýeli, múmkin bolatyn is emes, ekinshiden, múmkin bolǵanda da oǵan kóp kúsh pen kóp is kerek, ol eshbir túrki halqynyń qolynan kelmeıdi, maqsat túrki halyqtarynyń bárin de bir tilde sóılestirý emes, birinen biri úlgi alyp, mádenıet jolynda birinen biri paıdanarlyq etý, ol úshin tilin birlestirgenshe, biriniń ádebıetin ekinshisi ańdarlyq bolsa jetedi» [4]. Demek, bul turǵyda ǵalym etnolıngvomádenı turǵyny jaqtaǵany baıqalyp tur.
Qoryta kelgende, Ahmet Baıtursynulyn qazaq lıngvomádenıettanýynyń bastaýynda turǵan ǵalym ekenin dáleldeıtin aıǵaqtar, ýájder bar. Osy joly eki-úsheýimen shektelemiz.
Ideologıalyq sýbektıvızm kesirinen jandanyp, damytylmaı qalǵan biregeı tujyrym bar. Ol – Ahmet Baıtursynulynyń: «... aýyzdan shyqqan sózdiń bári sóılem bola bermeıdi, aıtýshynyń oıyn tyńdaýshy uǵarlyq dárejede túsinikti bolyp aıtylǵan sózder ǵana sóılem bolady» - dep sóılemge taýyp belgilegen talaby. Psıhologıa men til biliminen habardar adam mundaǵy «aýyzdan shyqqan sóz», «aıtýshy», «oı», «tyńdaýshy», «uǵarlyq», «túsinikti bolyp aıtylǵan» degen uǵymdardy sóıleý is-áreketiniń psıhologıasynan da keziktirer edi. Biraq, qazaq keńes til bilimi muny «jyly jaýyp» qoıdy da, «sóılem degenimiz – aıaqtalǵan oıdy bildiretin sıntaksıstik tirkes» degen anyqtamany dáleldeýdi, ózgertýdi qajet etpeıtin qasań qaǵıdaǵa (aksıomaǵa) aınaldyrdy [5, 264].
A. Baıtursynuly «Ádebıet tanytqysh» atty eńbeginde ádebıetti sózdi iske jaratý turǵysynan qaraıdy. Sol sebepti de onyń pikirleri psıholıngvıstıkanyń, onyń keleli máselesi dildik leksıkonnyń qazaq fılologıasyndaǵy baǵdarlamasyndaı áser etedi:
«Sóz óneri adam sanasynyń úsh negizine tireledi: 1) aqylǵa, 2) qıalǵa, 3) kóńilge.
Aqyl isi – ańdaý, ıaǵnı nárselerdiń jaıyn uǵyný, taný, aqylǵa salyp oılaý, qıal isi – meńzeý, ıaǵnı ondaǵy nárselerdi belgili nárselerdiń turpatyna, beınesine uqsatý, beıneleý, sýrettep oılaý; kóńil isi – túıý, talǵaý.
Tildiń mindeti – aqyldyń ańdaýyn ańdaǵanynsha, qıaldyń meńzeýin meńzegenshe, kóńildiń túıýin túıgeninshe aıtýǵa jaraý». Munan soń ǵalym dildik leksıkonnyń tuǵyrly nysandaryn aıqyndaıdy: «... jumsaı biletin adamy tabylsa, til shama-qadarynsha jaraıdy. Biraq tildi jumsaı biletin adam tabylýy qıyn. Oıyn oılaǵan qalpynda, qıalyn meńzegen túrinde, kóńildiń túıgenin túıgen kúıinde tilmen aıtyp, basqalarǵa aıtpaı bildirýge kóp sheberlik kerek. Múddesin tilmen aıtyp jetkizý qıyn ekendigin, oǵan óte sheberlik kerek ekendigin mynadan baıqaýǵa bolady. ...Árkimniń óz salty bolǵanymen, ol salttar jalpy sóz tizý sharttarynan asa almaıdy. Sóz shyǵarýshylar, áýeli sóz unasymyna kerek jalpy sharttardy ornyna keltirip, óziniń ózgeshe ádisi bolsa, sonyń ústine ǵana qosady. Sondyqtan sóz shyǵarýshylar bárinen buryn lebiz zańynan shyqqan sózdiń asyl bolýynyń jalpy sharttaryn bilý qajet.
...Bir nárse týrasyndaǵy pikirimizdi, ıakı qıalymyzdy, ıakı kóńilimizdiń kúıin sóz arqyly jaqsylap aıta bilsek, sol sóz óneri bolady. İshindegi pikirdi, qıaldy, kóńildiń kúıin tártiptep, qısynyn, qyryn, kestesin keltirip sóz arqyly tysqa shyǵarý – sóz shyǵarý bolady» [6, 10-17]. Kórip otyrǵanymyzdaı, jeke adamnyń tildi jaratýy psıholıngvıstıkanyń bir salasy sóz saptaý (proızvodstvo rechı) máselesimen ulasyp jatady.
A. Baıtursynuly murasynda dildik leksıkonnyń naqty negizderin kórsetip beretin paıymdamalar barshylyq. Myna bir paıymdamany dildik leksıkonnyń qazaq til bilimindegi alǵashqy ǵylymı túsindirmesi deýge ábden bolady: «Biz qazaq tilindegi sózdiń bárin bilgenimiz qazaq tilin qoldana bilý bolyp tabylmaıdy. Tildi qoldana bilý dep aıtatyn oıǵa sáıkes keletin sózderdi tańdap ala bilýdi aıtamyz. Qazaq tili qazaq ortasyndaǵy bárine birdeı ortaq múlik bolǵanmen, bári birdeı paıdalanbaıdy. Árkim ár sózdi ózinshe qoldanady, ózinshe tutynady (qoıýlatqan biz. – J.J.). Bútin pikirin aıtyp shyǵatyn áńgime ishinde túgil, jalǵyz aýyz amandasý júzinde de árkim ár túrli sóz qoldanady. Máselen, bireý «amansyz ba?» dep, bireý «esensiz be?»dep, bireý «sálemet júrsiz be?» dep, bireý «kúıli, qýatty barsyz ba?» dep amandasady. Sol sıaqty, árkim pikirin sóz qylyp shyǵarǵanda da ana tilindegi sózderdi árqaısysy ár túrli qoldanady. Qysqasynan aıtqanda, árkim sózdi óz qalaýynsha alyp, óz ońtaıly kórýinshe tutynady. Árkim óz qalaýynsha alyp, óz ońtaıynsha alyp tutynǵan sózder sol adamnyń tili bolady» [6, 18-19].
Ǵalym dildik leksıkondaǵy sózdi taný úderisiniń jalpy sıpatyn berýde aıtýshynyń aıtatyn nárseni jetik bilýi kerektigin, sebebi adamnyń mundaıda «ashyq» sóıleıtinin, al tolyq tanys emes sózdi «kómeski, kúńgirt» baıandaıtynyn basshylyqqa alady [6, 20].
A. Baıtursynuly sózdi qoldanýdaǵy ınsannyń psıhıkasynda bolatyn obektıvti úderis ózektendirýdi anyq baıqaǵan: «Sózdiń durys, taza, anyq, dál aıtylýynyń ústinde talǵaý sózdiń kórneki bolýyn da kerek qylady. Adamǵa dereksiz zattan góri derekti zat túsiniktirek, jansyz zattyń kúıinen jandy zattyń kúıi tanysyraq. Sondyqtan adam sóılegende, sózi tolyq túsinikti bolý úshin, dereksiz zattardy derekti zatsha, pernesiz zattardy perneli zatsha qalyptaıdy. Jansyz zatty jandy zattaı ǵamaldaıdy» [6, 23].
Oıdy sózben habarlaýdyń algorıtmdik óńdelýi týraly alǵashqy bastaý pikirdi de A. Baıtursynulynan tabýǵa bolady. Bir dálel: «Sóz durys aıtylýy dep ár sózdiń, ár sóılemniń durys kúıinde jumsalýy aıtylady. Olaı bolý úshin kerek:
1) sózderdiń tulǵasyn, maǵynasyn ózgertetin túrli jalǵaý, jurnaq, jalǵaýlyq sıaqty nárselerdi jaqsy bilip, árqaısysyn óz ornyna tutyný.
2) sóılem ishindegi sózdi durys septep, durys kóptep, durys ymyralastyrý.
3) sóılemderdi bir-birine durys oraılastyryp, durys qurmalastyryp, durys oryndastyrý» [6, 19].
Sondaı-aq, psıholıngvıstıkadaǵy geshtalt máselesiniń alǵashqy ushqyndary A. Baıtursynulynyń ádistemelik eńbekterinen oryn alǵan [5, 335-336; 364-366].
Insannyń sózdi tanyp-bilý úderisinde sózdi kórý, estý arqyly grafıko-fonemalyq deńgeıde tanýdyń mańyzy zor ekeni – qazirgi psıholıngvıstıka teorıasynda dáleldengen jaıt. Munyń mańyzyn A. Baıtursynuly da tildi oqytý ádistemesine arnalǵan eńbekterinde aıyryqsha atap kórsetedi [5, 324; 357-363; 368-372].
Qazirgi etnopsıholıngvıstıkadaǵy ózekti máseleniń biri belgili bir til álemine enbek ınsannyń mádenı-psıhologıalyq tolqynystarynyń sebebin A. Baıtursynuly mynadaı jaıttardan kóredi: «3. Qazirgi mádenıet áldebir ulttyń ıa násildiń jasaǵan nársesi emes, búkil adamzattyń birlese jumsaǵan kúshi men daǵdylarynyń nátıjesi. Ár ulttyń mádenıetinde, óziniń jasaǵanynan basqa, syrttan kirgen nárseler de bolady, al olardyń mádenıetiniń aralasýyna dostyq pen jaqtyrmaýshylyq jaǵynan ár túrli bolyp keletin qarym-qatynastary yqpal etedi. Mádenıette aýys-túıis bir ultty ekinshi biri baǵyndyrǵan kezde ári halyqtar bir-birimen beıbit qarym-qatys jasaǵan kezde bolady. Mundaıda din, salt, qoǵamdyq uıymdardyń uqsas túrleri, ádet-daǵdy, ınstınkt, psıhologıanyń t.s.s. jaqyndyǵy syrttan ený prosesin jáne mádenıetterdiń aralasýyn jeńildetedi» [5, 419-420].
Ádebıet:
1. Maslova V.A. Lıngvokýltýrologıa. -Moskva: Academia, 2001.
2. Vorobev V.V. Teoretıcheskıe ı prıkladnye aspekty lıngvokýltýrologıı: dıss. ... dokt. fılol. naýk. – Moskva, 1996
3. Pervyı Vsesoıýznyı túrkologıcheskı sıez. 26 fevralá-6 marta (stenografıcheskı ochet) // Baıtursynuly A. Qazaq til biliminiń máseleleri. – Almaty: «Abzal-Aı» baspasy, 2013. – 576-585-better.
4. Áhmát Baıtýrsýn ýly. Galımҗan Ibrahımov tórk-tatar ýıchysy, tórk-tatar belgeche, tórk-tatar ıazýchysy // Bızdın ıýl. – Qazan, 1928. - №2.
5. Baıtursynov A. Til taǵylymy. Almaty: Ana tili, 1992.
6. Baıtursynov A. Ádebıet tanytqysh. Zertteý men óleńder. – Almaty: Atamura, 2003.
Jantas Jaqypov,
L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazıa ulttyq
ýnıversıtetiniń profesory,
fılologıa ǵylymdarynyń doktory, profesor
Derekkóz: "Til jáne Qoǵam" jýrnaly