«Ult isi – uly is» Álıhan Bókeıhan
Qazaq halqy – mádenı baı murasy bar, ózindik mentalıtet daryǵan, oı sergek, júrek sezimtal bolýǵa qajetti dástúrli tárbıesi, ádis-tásilderi bar halyq. Ásirese, ultjandylyq – tálim-tárbıe berýdiń basty salasynyń biri edi. Biraq keńestik ıdeologıa osy uǵymǵa bórideı tıip, qara kúıeni jaqty. Ultshyldarǵa «halyq jaýy» degen aıdar taqty. Túgel derlik aıdaldy, atyldy. Sóıtip, ultshyl degen sózge úrke, sezikti qaraıtyn orta qalyptasty. Kerisinshe, ultsyzdyqty – jaqsy nárse dep bilip, sony sanaǵa sińirdik.
Shyny sol, ultshyldyq rýh joq jerde, ultqa adal qyzmet etý de joq. Osyǵan kózimiz jetip otyr qazir. Ana tilin umytqan, tek bógde tilde uǵysqan urpaq ushpaqqa shyǵarady, adal qyzmet qylady dep senýden qalyp baramyz. Óıtkeni, qazaq bıliginde orystildi azamattar kóp. Oryssha sóıleıtinderdiń bir bóligi «biz álem adamymyz» desedi. Bul – ulttyq sanadan joǵary órlep ketkenbiz degenderi. Halyqtyń tobyrǵa aınalýy ǵylymda «kosmopolıt» deıtin osy qubylystan bastaý alady. Shyndyǵynda rýhsyzdyq degen – dúnıe-múlikke tabyný. Musylman áleminde dúnıege tabynǵandy «maqulyq», Allaǵa tabynǵandy «qul» deıdi. Maqulyq bolmaýdyń amaly – esti, sanany turmystan joǵary qoıý ekeni haq.
18 ǵasyrda ómir súrgen jyraý, qolbasshy, qoǵam qaıratkeri Aqtamberdi Saryuly:
Jaýǵa shaptym tý baılap,
Shepti buzdym aıqaılap,
Dushpannan kórgen qorlyqtan
Jandy júrek, qan qaınap.
El-jurtty qorǵaılap,
Ólimge júrmiz bas baılap, – dep azattyq úshin jaýmen jan aıamaı aıqasyp, keskilese kúresýge shaqyrǵan bolatyn. Sondaı-aq, qazaqtyń jaýynger jyrshysy Mahambet Ótemisulynyń jyrlary da ulttyq namystyń qaıraǵy, uıqydan oıatýdyń jarqyn mysaly.
Árıne, qazirgi ahýal múldem basqa. Búgingi maıdannyń mánisi – ana tilińdi bilý, ulttyń ádet-ǵurpyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý. Sonda ǵana eldiktiń týy jelbiremekshi. Halqyńdy súı, el-jurtyńa qorǵan bol degen nasıhatty aıtyp-jazýdan kendelik joq. Deı tursaq ta, ulttyq ar-namystyń oıanar túri kórinbeıdi.
Jastarǵa bıligi júrmeıtin káriń bolady,
Alashubar tiliń bolady,
Dúdámaldaý diniń bolady,
Áıeliń bazarshy bolady,
Erkegiń qazanshy bolady, – dep áıgili Móńke bı sýrettegen ahýalǵa taıap-aq qalǵan sıaqtymyz. Onyń sebebi sanany turmys bılegen zamanǵa, rýhanı azyp-tozýshylyqqa tireledi.
Qalaı degen kúnde de, ulttyq, meıli, adamgershilik tárbıe deıik, shetke ysyrylyp qaldy. Ǵylymı-tehnıkalyq progrestiń ǵajaıyp tabystary júrek kózimizdi kólegeılep, myna ómirdiń jarqylyna birjola bas urǵyza bastady. Tán qumary jylma-jyl eseleı túsýde. Oǵan adamnyń jan dúnıesin oq atpaı jaýlap, otarlaıtyn aqparattyq tasqyndy qosyńyz. Mine, búgingi órkenıettiliktiń kelbeti men sıpaty osy.
«Adam bol!» erejesi ulttyq tárbıege de, ımandylyq tárbıege de ortaq. Jastar tárbıesi, otbasylyq tárbıe, patrıottyq tárbıe degen aspektilerdiń mazmuny men baǵyt-baǵdary sanalylyq, ıakı rýhanılyq degen bir saǵaǵa quıady. Sol rýhanılyqty damytýdyń bastaýy – din, til, óner, bilim, ǵylym t.b. qundylyqtar. Osylar turmysty sanaǵa, tándi janǵa bıletýge, ıaǵnı qoǵamda Qudaıylyq zań ornyǵýyna septesse ıgi. Ázirge qalyptasqan ahýal kóńildi kónshitpeıdi. Ásirese, elimizdiń bilim berý salasynda kileń dúnıeaýı pánder. Oqýlyq ataýly materıalıstik mazmunda. Marks, Darvınder tirilip kelse, «e-e, dym da ózgermegen, biz aıtqan ilimder áli tiri eken-aý» dep bórkin aspanǵa atary shúbásiz.
Halyqtyń bolashaǵy, árıne, bilimde, ónerde, kásipti damytýda. Biraq tek osylardy úırený, meńgerý jetkilikti me? Árıne, joq. Tálim-tárbıe qatar júrgenge ne jetsin. Dana ustazdar ishtegi kirdi qashyr, ol úshin jaqsylyq jasa, qaıyrly bol dep úıretedi. Máselen, ál–Farabı babamyz: «Eger sen qandaı da bir ǵylymdy meńgerip, bilim alǵan bolsań, alǵan bilimiń júregińdi tazalap, janyńdy jańartyp turatyn bolsyn» dep ósıettegen. Osy zamanǵy tárbıe isine aýadaı qajet nasıhat-aý. Hakim Abaı óziniń «Tasdıq» atty traktatynda balaǵa aldymen jan ilimin (Alla taǵalany tanymaqtyq jáne ózin tanymaqtyq) úıret deıdi. Al dúnıeni tanymaqtyq bilimderdi berý ekinshi kezekte dep qadap aıtady.
Adam balasy tán úshin kúnine úsh ret tamaqtanady. Muny umytpaıdy. Janǵa she? Oǵan da nárli azyq júıeli túrde kerek emes pe. Joq, bulaı bas qatyrýdan aýlaqpyz – tamaq toq, kóılek kók bolsa boldy, bitti dep. Sondyqtan janymyz jabyrqańqy, kóńilimiz pás. Mundaı qoǵamda istegen ister ilgerilemeıdi, qaıta keri ketedi. Kúndelikti ómirde urys-keris, janjal kóbeıip, arazdyqqa, kúnshildikke sebepter tabyla ketpekshi. Tańnyń atysy, kúnniń batysy tánniń, ıakı qý qulqynnyń qamymen júgiremiz kep. Qaıda barsaq ta, ne istesek te, mekenimiz – basqa el sıaqty. Ult isi degendi oılaýǵa mursha joq. Osylaısha keshke úıine sharshap jetken pendeniń jany kúızelip, rýhanı ashtyqqa urynbaǵanda qaıtedi. Nápsi toıymsyz, bul jaıynda Abaı:
Kápir kózdiń dúnıede arany úlken,
Alǵan saıyn dúnıege toıa ma eken?
Qansha tiri júrse de, ólgen kúni
Ózge kózben birdeı-aq bolady eken,
– deıdi. Ekinshi jaǵynan, jan azyǵy degen, keıbireýler oılaıtyndaı, álemdik deńgeıdegi jyltyraýyq mádenıet emes. Onyń sýaty – tek ádebıet pen túrli óner óristeri desek te qatelikke urynamyz. Nege súısinseń, sonyń bári jan azyǵy. «Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez» (Abaı). Sol sıaqty kádýilgi adamdardyń biri birimen sálemdesýi, siz-biz dep syılasyp, birin biri qonaqqa shaqyrysýy, jasy úlken adam kele jatqanda, atyp turyp oryn berý, qyz-kelinshekterdiń er adamdy kes-kestemeı, syzylyp jol berýi sıaqty kóterińki kóńil-kúı syılaıtyn ádet-ǵuryptardyń kúllisi jan azyǵy bolyp tabylady. Mahabbat pen ádilet kóp jerde, ósip ónbeıtin, kógermeıtin eshteńe joq deıdi Abaı. Sondaı-aq, «Adamnyń qaryzdy isiniń aldy – áýeli dos kóbeıtpek» dep dostyqqa shaqyrady.
Adamgershilik tárbıeden endi ımandylyq tárbıege aýysar bolsaq, ol – dinderdiń júgi ekeni aıan. 1990 jyldary dinimiz ıslam qaıta túlep, endi oı-sanamyz qalpyna keler degen úlken úmitte bolǵan edik. Biraq musylmandyq ornyna shataq dinı aǵymdar jańbyrdan keıingi sańyraýqulaqtaı qaýlap ketti. Ulttyq tárbıe men ishki tazalyq jaıyna qaldy. Saqal, shalbar balaǵy, hıdjap men oramal degendeı syrtqy qalyptan asa almaı qaldyq. Dinge rýhanıat negizi retinde qarap, onyń jasampaz qundylyqtary men rýhanı áleýetinen qashan paıda alar ekenbiz?
Joǵaryda aıtylǵandar ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan rýhanı baılyqty saqtaýshy hám tolyqtyrýshy fenomen – tilimiz ekenin aıǵaqtaıdy. Qaı qyrynan qarasaq ta, janyń nár alatyn tamyr – tiliń!
Olaı bolsa, taqyrybymyz – qazaq tiliniń múshkil háline qaıtadan oralaıyq. «Memleket basshysynan bastap jergilikti «ákimbaıǵa» deıin qazaqsha sóılemese, onyń nesi memlekettik til? Basqa-basqa, konstıtýsıanyń ótirik aıtqany – ólgeni ǵoı. Ne bolmasa konstıtýsıa qaǵıdasyn oryndamaı otyrǵandar ońbaǵan. Ekiniń biri. Bul – ádiletsizdikke negizdelgen qoǵamnyń nyshany». Sheraǵań (Sh.Murtaza) burynyraqta kótergen, shyndyqty tilip aıtqan sóz osy. Sodan beride ahýal túzeldi me? Joq! Ońalǵan, ózgergen tildik orta joq. Osy kúni de qazaq tiliniń mártebesin kóterý sóz bolǵan jerde, «ultshyldyq» degen soıyldy siltep, «bul ózge tilderdiń jolyn kesip, baǵyn baılaý» dep óre túregeletinder aramyzda kóp-aq. Sonda áldekimderdiń kóńiline qarap, qazaq tili óle berý kerek pe? Joq, buǵan jol berýge bolmas. «Memlekettiń tili ólgeni – tiri ólgeni». Osy qaǵıdany umytpaıyq! Rýhanı ekspansıany toqtatýǵa at salysaıyq, aǵaıyn. Onyń jalǵyz ǵana sharty bar, ol – árbir azamat qazaq tilinde sóıleýi kerek.
Sonymen, qoryta aıtqanda, qazaq eli qazaqtildi bolsyn. Ana tilimizdi tiriltý – ádilettilik talaby. Saıasat ta, ózge tilderdiń baǵyn baılaý da emes. Qazaqtildi Qazaqstan – elimiz birtutas bolýynyń kepili jáne rýhynan aıyrylmaýdyń basty sharty ekeni haq.
Asan OMAROV, "anatili.kazgazeta.kz"