Álipbı túzý asa jaýapty bastapqy kezeń bolsa, endigi kezekte negizgi orfografıalyq ereje túzý osy kezeńniń qısyndy jalǵasy bolyp tabylatyny belgili. Bul kezeń ártúrli ortologıalyq quraldary (emle erejeleriniń anyqtaǵyshtary, onomastıkalyq ataýlardyń anyqtaǵyshtary, t.b.) jáne ortologıalyq leksıkografıa túzýdiń (orfografıalyq jáne orfoepıalyq sózdikter qurastyrýdyń) bastamasy bolyp sanalady.
Qazaq orfografıasy negizgi erejeleri – latyn grafıkasy negizindegi qazaq álipbıi boıynsha durys jazýdy kórsetetin quqyqtyq kúshi bar qujat. Sonymen qatar latyn negizdi jańa álipbı boıynsha qazaq tiliniń orfografıalyq normalaryn turaqtandyratyn jańa álipbı boıynsha durys jazý mádenıetin qalyptastyratyn basty normatıvti qaǵıdalar bolyp sanalady. Emle erejeleriniń negizinde orfografıalyq, orfoepıalyq sózdikter, anyqtaǵyshtar osy erejelerge sáıkes qurastyrylmaq. Ulttyq jazý-syzýdyń emle erejelerin jasaýda aldymen eskeriletin zańdylyqtar men erekshelikter negizge alyndy. Olar: - tildiń jalǵamaly (aglútınatsıa) zańdylyǵy; - tildiń yqshamdalý zańdylyǵy; - til dybystarynyń úndestigi (daýystylardyń daýyssyzdarmen úndestigi) jáne daýyssyzdardyń bir-birimen úılesimdilik zańy. Osy aıtylǵan zańdylyqtar men erekshelikter aıasynda jazba tildiń jańa Erejesiniń nusqasy jasaldy.
Erejede latyn negizdi álipbı boıynsha qazaq tili dybystarynyń reprezetanttary bolyp tabylatyn áripterdiń úndestikpen, úılestikpen jazylý normasy kórsetildi; sózderdi biryńǵaı jýan nemese jińishke jazý, soǵan sáıkes qosymshalardyń jýan nemese jińishke jazý úlgisi berildi; qosar dybystardyń (uý/úý, yı/iı) dara árippen (ý, ı áripterimen) tańbalanýynyń úlgisi usynyldy; qazaqtyń tól ádebı tilindegi emlesi qıyn sózderdiń orfografıalaný erekshelikteri kórsetildi; latyn negizdi álipbıde joq ó, s, sh, e, ıý, ıa, , , áripteriniń jazylý balamasy berildi; beıúndes býyndy kirme sózderge qosymsha jalǵaýdyń orfografıalaný tártibi kórsetildi; halyqaralyq termınder men ataýlardyń (shetel tildik sózderdiń) orfografıalaný úlgisi berildi; kúrdeli sózderdiń (birikken, kirikken, tirkesti sózder, qos sózder) jáne bas árippen jazylatyn ataýlardyń emlesi, sondaı-aq tasymaldaýdyń tártipteri kórsetildi.
Al jańa ereje jobasynda qazaq orfografıasynyń negizgi erejeleriniń ulttyq tildiń erekshelikteri men zańdylyqtaryna sáıkes bolýy; tájirıbede synnan ótip, dástúrge aınalǵan bazalyq normalardyń saqtalýy; tehnıkalyq jaqtan qazaq orfografıasynyń qoldanýǵa ońtaıly, mobıldi, jınaqy bolýy; halyq tiliniń dybystyq qor áleýetiniń keńirek qamtyla túsýi; jahandaný úrdisinde jazý-syzýdyń ulttyq sıpatynyń saqtalyp, kosmopolıttik ásirelikke ushyramaýy kózdelip, orfografıalyq erejeler túzýdiń basshylyqqa alynǵan negizgi ustanymdary boldy.
Nurgeldi ÝÁLI,
fılologıa ǵylymynyń doktory,
profesor