Memleket basshysy uly Abaıdyń 175 jyldyǵyn joǵary deńgeıde merekeleý týraly arnaıy Jarlyqqa ótken jyldyń mamyr aıynda qol qoıdy. Bul halqymyzdyń tarıhı jady men rýhanı ómirine sony serpilis ákelgen tarıhı oqıǵa edi. Tipti tórtkúl dúnıeni dúrliktirip, jahandy tutas jaılaǵan pandemıa da esh bóget bola almady. Jedel damyǵan aqparattyq tehnologıa arqyly sát saıyn sanaly kórermeni, saǵynǵan tyńdaýshysymen jyly qaýyshyp jatyr.
Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi tarapynan osy baǵytta qolǵa alǵan shoqtyǵy bıik sharýanyń biri «Abaı ınstıtýty» ashyq bilim berý jobasyn iske asyrýy edi.
Bul sharanyń qaınar kózi 2019 jyly 31 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy til saıasatyn iske asyrýdyń 2020-2025 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasynan» bastaý alady. Alǵashqy asqaraly mindetteriniń biri – «Abaı ınstıtýty» ashyq bilim berý jobasy jaqyn arada qalyń jurtshylyqqa jol tartady.
Atalmysh joba áýelgi kezekte qazaq tilin, ádebıeti men mádenıet dáripteýdi jáne tanymal etýdi kózdeıdi. Sondaı-aq memlekettik tildi oqytý baǵdarlamalarynyń jalpyǵa qoljetimdiligin qamtamasyz etý úshin respýblıkada jáne shetelde qazaq tilinde ashyq bilim alýdy júzege asyrady. Qazirgi tańda «Otandastar» qorymen birlesip, bes memlekette: Túrkıa, Iran, Reseı, Belgıa jáne AQSh elderinde qazaq tilin oqytý kýrstary jumysyn bastap ketti.
Álemdik tájirıbege júginsek, til úırenýge, bir halyqtyń ádebıetin, tarıhyn, elin jalpy bolmys-bitimin nasıhattaıtyn mundaı tájirıbe jetkilikti.
Dúnıejúzi boıynsha mundaı 25-teı ortalyq bar.
Solardyń ishinen álem tanyǵan bir-ekeýin ǵana tilge tıek etelik. Máselen, túriktiń Iýnýs Emre ınstıtýty men nemistiń Góte ınstıtýty. Bular til úıretýmen ǵana shektelip qalmaı, mádenıetaralyq ózara árekettestikti odan ári jaqsartýdy maqsut tutady, sóıtip is barysynda fılm, mýzyka, ádebıet almasýmen birge, áleýmettik qundylyqtardy túgel qamtıdy.
Reseıdegi Pýshkın ınstıtýty týraly da osyny aıtýǵa bolady. Onyń orys tilin oqytýdaǵy, pedagogıkalyq kadrlardy daıarlaýdaǵy, orys tilin shet tili retinde oqytý ádistemesin ázirleýdegi kóp jyldyq tabysty tájirıbesi bar. Mundaǵy árbir tórtinshi bakalavr jáne árbir úshinshi magıstrant – sheteldik azamattar.
«Abaı ınstıtýy» osylardyń laıyqty seriktesi retinde qazaq tilin shetelderdegi qazaq dıasporasyna, sonymen qatar qazaq eliniń keń baıtaq jeri men ulttyń bolmysyna qyzyǵýshy sheteldik azamattarǵa jáne de elimizdegi qazaq tilin jetkilikti kólemde meńgermegen azamattarǵa úıretýde róli aıryqsha bolady.
Joǵaryda atap kórsetkenimizdeı, qazaqtyń ádebıeti men tarıhy, uly Abaıdyń ómiri, qazaq halqynyń tabıǵı bolmysymen keńinen tanysýǵa, sol arqyly Qazaq elin nasıhattaýǵa keń jol ashady.
Bul týraly ortalyqtyń atqarýshy dırektory Erbol Tileshov bylaı deıdi:
– Bul jobanyń bolashaǵy týraly sóz etkende «Jer betinde qansha qazaq ómir súrip jatyr, ári olardyń neshe paıyzy qazaq tilin úırenýge qulyqty?» – degen málimetke nazar aýdarý mańyzdy. Ǵalymdardyń tujyrymdaýynsha, álemde 15 mıllıon qazaq bar. Áıtse de, dál sany osy dep kesip aıtý qıyn. Bul týraly jazýshy Sultanáli Balǵabaı da «osydan 20 jyl burynǵy júrgizilgen halyq sanaǵynyń málimetteri boıynsha Ózbekstanda 1,5 mıllıon qazaq bolǵan. Sóıtip, jobamen shette 5 mıllıon qazaq bar deımiz», – deıdi. Qalaı bolǵan kúnde de qatary qalyń ormandaı nysanaly aýdıtorıasy bary anyq. Kelesi qadam – solarǵa jaqyndaı túsý.
Ǵalymnyń bul pikirimen kelispeske bolmaıdy.
Qolymyzǵa ilikken sheteldegi qazaqtar týraly 2014 jyly Túrkıa úkimeti jarıalaǵan myna derekke nazar aýdaryp kórelik:
|
Memleket ataýy
|
Qazaqtar sany
|
|
Ózbekstan
|
2 mıllıon 500 myń
|
|
Qytaı
|
2 mıllıon 250 myń
|
|
Reseı
|
1 mıllıon 310 myń
|
|
Mońǵolıa
|
120 myń
|
|
Túrkimenstan
|
125 myń
|
|
Aýǵanstan
|
45 myń
|
|
Túrkıa
|
30 myń
|
|
Germanıa
|
17 myń
|
|
Tájikstan
|
16 myń
|
|
Iran
|
53 myń 700
|
|
Ýkraına
|
15 myń
|
|
Fransıa
|
15 myń
|
|
AQSh
|
10 myń
|
|
Belarýssıa
|
5 myń
|
|
Kanada
|
5 myń
|
|
Ázirbaıjan
|
3 myń
|
|
Grýzıa
|
3myń
|
|
Pákistan
|
5 myń
|
|
Moldova
|
3 myń
|
|
Anglıa
|
2 myń
|
|
Lıtva
|
3 myń
|
|
Shvesıa
|
1 myń
|
|
Estonıa
|
1 myń
|
|
Armenıa
|
1 myń
|
|
Avstralıa
|
1 myń
|
|
Argentına
|
700
|
|
Iordanıa
|
300
|
|
Izraıl
|
200
|
|
Fınlándıa
|
64
|
|
Belgıa
|
2 myń
|
|
Aýstrıa
|
900
|
Sóıtip, tarıhı Otanynan tys jerde ómir súrip jatqan 6 mıllıon 650 myńǵa jýyq qazaq bar degen qorytyndy shyǵady.
«Abaı ınstıtýtynyń» negizgi baǵyty – osy elderde turyp jatqan qandastarymyz ben tilek bildirgen ózge ult ókilderine qazaq tili men ádebıetin oqytý ekenin eske alsaq, uran ot sekildi jer sharynyń túkpir-túkpirinen shamshyraq bolyp kózge elestep ketedi.
Bir aıta keterligi, bul jobaǵa bilim, ǵylym mádenıet salalarymen birge, ekonomıka, qarjy, saıasat, saýda-sattyq sıaqty basqa da salalarda jumys isteıtin otandyq jáne sheteldik mekemeler men uıymdar, sondaı-aq qaýymdastyqtar, qorlar, ortalyqtar seriktes bola alady.
Uıymdastyrýshylardyń aıtýynsha, jobanyń túpki maqsatyn qoldaıtyn otandyq jáne sheteldik mekemeler men uıymdardy áriptestikke shaqyrý, olarmen tıisti kelisimder jasalady. Joba sheńberinde árbir áriptes oryndaıtyn jumystardyń naqty tizimi men kólemi ázirlengen.
Qazaqstannyń konsýldyqtary bar elderde qazaq tilin úırený úshin jaǵdaı jasaý boıynsha sharalar iske asyrylady. Ǵylym jáne bilim berý salasynda, til teorıasy, elimizdegi jáne shetelderdegi áleýmettik-qoǵamdyq, saıası-ekonomıkalyq jáne ǵylymı-tehnıkalyq salalardaǵy qazaqtyń ádebı tilin qoldanýdyń áserliligi men erekshelikteri boıynsha ártúrli taqyryptarǵa onlaın-kýrstar men beınedárister ótkizý josparlanyp otyr.
Uly Abaıdyń shyǵarmashylyq murasy men ıdeıalaryna arnalǵan túrli is-sharalar uıymdastyrylady.
Arnaıy portalda qazaq dıasporalary men ırrıdentterine qazaq tilin, ádebıeti men fólkloryn úırenýge kontent qalyptastyrylatyn bolady, ulttyq mádenıet nasıhattalady. Elshilikter janynan tildesim klýbtary, kitap klýbtary, oqytý kýrstary uıymdastyrylady (álemdik tilder, áriptes elderdiń tilderi).
Kúni búgin portal quryldy, sonymen birge Android pen iOS-qa arnalǵan mobıldi qosymshalar ázirlendi.
Sóz basynda aıtqanymyzdaı, «Otandastar» qorynyń qoldaýymen bes elde qazaq tilin oqytý klastary ashylyp, qazaq tili sabaqtary bastaldy. Ol jerlerde qazaq tilin oqytý boıynsha kýratorlar belgilengen, qazirgi tańda onlaın rejimde oqyp jatqandar qatarynda 40-tan astam til úırenýge yntaly sheteldik qandastar men sheteldik azamattar bar.
Álemdik tilderdi úırenýge arnalǵan túrli portaldar bar. Mundaı tásilmen til úırený álemdik tájirıbege súıenedi. Qazir álem boıynsha bul tehnologıa boıynsha til úırený úrdisi keń óris alǵan.
Bul baǵytta «Til-Qazyna» ortalyǵynyń birqydyrý tájirıbesi bar.
Osyǵan deıin elimizdegi qazaq tilin bilmeıtin nemese qajetti kólemde meńgermegen óz azamattarymyz úshin osyndaı portal ázirlep, qoldanysqa engizgen bolatyn. Kórermen kózaıymyna aınalyp, qaltqysyz qyzmet jasap tur.
Qazaqstan Respýblıkasy Mádenıet jáne sport mınıstrligi Til saıasaty komıtetiniń tapsyrysy boıynsha 28-30 qazan kúnderi onlaın rejimde shetelderdegi qazaq tili oqytýshylarynyń biliktilik arttyrý kýrstary ótkiziledi. Sharany elimizdegi jáne shetelderdegi qazaq tilin ana tili jáne shetel nemese ekinshi til retinde oqytý ádistemeleri boıynsha bedeldi ǵalymdar júrgizedi. Oqýǵa Reseıdiń Máskeý, Samara, Orsk, Orynbor qalalarynan, Altaı Respýblıkasynan, Monǵolıadan, Irannan, Portýgalıadan, Belgıa Koróldiginen, Ispanıadan otyzdan astam tyńdaýshy qatyspaqshy.
https://abai.institute/ portaly búgin tańda ǵalamtor jelisine testilik rejimde qosyldy.
Portaldyń «Abaı álemi» bólimine ǵulama hakimdi tanystyrý materıaly ornalasqan. Danyshpannyń álemniń birneshe tilge aýdarylǵan eńbekterimen «Kitaphana» bóliminen oqýǵa, júktep alýǵa bolady.
Negizgi bólim «Qazaqsha úırený» qazaq tilin eń qarapaıym deńgeıde meńgerýge járdemdesedi.
«Eltanym» bólimi Qazaqstannyń barlyq óńirlerin, onyń ásem jerlerin, sulý tabıǵatymen tanystyrady. Oblys, qala ataýlary, ózen-kólder men ný toǵaı-ormandarynyń kózdiń jaýyn alar ásem sýretteri qazaq eline qyzyǵýshylardyń sezimin terbeıdi.
«Aqparat» bóliminen qazaq tili men ádebıetine, tarıhyna qatysty oıǵa ornyqty, tilge tatymdy nebir tańǵajaıyp málimet shoǵyryn taba alasyz.
«Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini», qazaq tili álem kógine qanat jaısynshy desek, jańalyqtan qur qalmaıyq.
«Abaı ınstıtýtynyń» ár qadamyn janashyrlyqpen qoldaý arqyly jer betindegi jalǵyz Otanymyz – Qazaqstan dańqynyń asqaqtaı berýine árbirimiz úles qosaıyq degimiz keledi.
Aıdos ÁBDİHALYQ,
Sh.Shaıahmetov atyndaǵy «Til-Qazyna» ulttyq
ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy dırektorynyń orynbasary.