Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń "Abaı jáne HHİ ǵasyrdaǵy Qazaqstan" taqyrybyndaǵy maqalasyna til janysharlary pikir bildirdi.
Bıyl qazaqtyń bas aqyny Abaıdyń týǵanyna 175 jyl tolyp otyr. Osynaý aıtýly data memlekettik deńgeıde keńinen atalyp ótilmek. Uly aqynnyń qurmetine oraı uıymdastyrylatyn mádenı-ádebı, qoǵamdyq sharalardyń mańyzdylyǵyn arttyrý úshin komısıa qurylyp, qyzý daıyndyq bastalyp ketken. Bul jóninde búgin ǵana «Abaı jáne XXI ǵasyrdaǵy Qazaqstan» atty maqalasynda QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev jazdy. Memleket basshysy birtýar tulǵanyń oramdy oılary men ıdeıalaryn nazarǵa alyp, el damýynda aqyn kózqarastarynyń mańyzdylyǵyna toqtalǵan. Sondaı-aq, qoǵamdaǵy kúıip turǵan túıtkilder týrasynda jazǵan. Osy rette, Prezıdent maqalasyna qatysty memleket jáne qoǵam qaıratkeri Orazkúl Asanǵazyqyzy men aqyn Ularbek Dáleıuly óz oılaryn ortaǵa saldy.
«El úshin eń qorqynyshtysy – enjarlyq»
Orazkúl Asanǵazy, Memleket jáne qoǵam qaıratkeri:
– Tártip pen tárbıe – egiz uǵym. Qazaq qoǵamy qashanda muny qaperde ustaǵan. Óıtkeni el birligi tárbıeden órbıdi. Ultymyz kishipeıildilikti kemshilik emes, kisiliktiń belgisi dep sanaǵan. Sondyqtan bolar, ár qazaqtyń boıynda kishipeıildilik qasıeti, úlkenge izet, kishige qurmet sezimi bar. Bul turǵyda ultymyzdyń utqan tusy kóp. Oǵan tarıh ta, búgingi qoǵam da kýá. Quty qashqan qanshama eldiń týy qulaǵanyn kórip kelemiz. Arandatýshylyq pen alaýyzdyqqa tótep bere almaı, júndeı tútilgen elder saıasattyń tutqynyna aınalyp, jutylyp jatyr. Al táýelsizdik jyldarynan bastap beıbitshilikti baǵyt etip alǵan halqymyzdyń baǵyndyrǵan belesi de, alǵan asýy da kóp. Abaı atamyzdyń «Asyl adam – aınymas» degen támsili de osy sózimdi qýattaı túsedi. Atymyz adam bolǵan soń, qaı kezde de adam bolyp qalý – paryz. Bul bılikke de, buqaraǵa da qarata aıtylǵan aqyl, mindet! Memleket basshysy uly aqynnyń osyndaı oramdy oılary men úzik syrlaryna erekshe ekpin bergen. Hákimniń árbir sóziniń mán-maǵynasyn, onyń kóregen oılarynyń búgingi qazaq qoǵamynyń basynan ótkerip jatqanyn dál uqtyrady. Ásirese, «Memleket isiniń múddelesi» týrasynda aıtqan oılary oqyrman qaýymǵa erekshe oı saldy degen oıdamyn.
Prezıdent «Zań ústemdigin jáne qoǵamdyq tártipti saqtaý - barshaǵa ortaq mindet» dep kesip aıtty. Bul shendilerdiń zańdy belden basýyna, qarashanyń aqty da, qarany da qaralaı berýine bolmaıtynyn uqtyrady. El úshin eń qorqynyshtysy enjarlyq ekenin de oıǵa salady Memleket isine azamattyq qoǵam óz oıy men kózqarasyn bildirip, el damýyna úzdiksiz atsalysyp otyrý qajettigi de aıtylǵan. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bılik basyndaǵy azamattar qoǵamdyq mańyzy bar jaıttarǵa baılanysty sheshim shyǵarǵan ýaqytta halyqtyń usynys-pikirlerin nazarǵa alý kerektigin eskertti. Bul halyq oıynyń árqashan mańyzdy ekenin bildiredi ári jurtshylyqqa zor jaýapkershilik júkteıdi. Abaı usynǵan ashyq qoǵam qurýdyń alǵysharty da osyny kókseıdi. Negizi, han men qarany jaqyndatatyn jalǵyz dúnıe - ol ortaq mámile. Osy rette, Prezıdent uly aqynnyń «Keleli keńes joǵaldy, El sybyrdy qolǵa aldy» degen sózin negizge alady. Sondaı-aq, qurǵaq sóz emes, Abaı ıdeıalarynyń negizinde Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi qurylǵanyn da alǵa tartqan.
Prezıdent maqalasynda «Tolyq adam» túsinigi aıtylady. Bul - áleýmettik jaýapkershilikti arttyrýdyń tetigi. Álem elderi jańalyq kórgen bul termın - qazaqqa ótken ǵasyrdan bastap sińisti uǵym. Árqashan jańashyldyq pen jaqsylyqqa umtylatyn mundaı adamdar eldiń de eńsesin kóterýge septigin tıgizeri sózsiz. Sol úshin bılik aýysyp, basshylyq oryndaryna jastar keletindikten, olardy Abaı ıdeıalarymen tárbıeleý mańyzdy. Ásirese, jastardyń boıynda eljandylyq, otansúıgishtik qasıetterdi damytý qolǵa alynýy kerektigine basymdyq berilgen. Óıtkeni onyń oılary órkenıetti memlekettiń ıdeıalarymen maǵynalas. Abaıdyń bul tujyrymdamasyn ǵalymdar qaıta zerttep, mán-maǵynasyn asha túsý qajettigi de sóz bolǵan. Bul tapsyrma qoǵamnyń kez-kelgen salasynda damýdyń jańa, tyń ádisin oılap tabýǵa septigin tıgizedi. Sonymen birge maqalada qazaqtyń bas aqynynyń otyz úshinshi qara sózinen «mal jutaıdy, óner jutamaıdy» degen sózi keltiriledi. Oıshyldyń oıy qoradaǵa tórt túlikpen shektelip qalmaǵany anyq. Bul rette, qara jerdegi qazynada túgesiledi, kásipti ıgerý qajettigi sóz bolǵany anyq. Rasymen, shaǵyn jáne orta bıznesti damytý egemendiktiń alǵashqy kúninen-aq mańyzdylyǵyn joıǵan emes. Muny da Abaıdyń kózqarastarynan anyq baıqaýǵa bolady.
Jalpy, Elbasy, Prezıdent joldaýlary men maqalalarynda qazaq tiliniń máselesin jan-jaqty kóteredi. Naqty tapsyrmalar júkteıdi. Bul joly da memleket basshysy atalǵan jaıtqa nazar aýdartyp, kún tártibindegi kúıip turǵan máselege ekpin bergen. Al ony uly aqynnyń ıdeıasymen qýattaýy memlekettik tildiń mereıin kóterdi. Maqalada Abaıdyń jıyrma besinshi qara sózinen «Árbireýdiń tilin, ónerin bilgen kisi onymenen birdeılik daǵýasyna kiredi, asa arsyzdana jalynbaıdy» degen oıy keltiriledi. Rasynda, kóp til bilgen adamnyń tanym kókjıegi, paıym-parasaty, bilimi joǵary bolatyny sózsiz. Alaıda Prezıdent aǵylshyn tilin meńgerýdiń aldynda qazaqstandyqtardyń ana tilinde til qatysyp, bilim alý kerektigin aıtýy qazaq qoǵamynyń eńsesin tiktegendeı kúıde qaldyrdy. «Óskeleń urpaq, Abaı aıtqandaı, ǵylymdy tolyq ıgerse, óz tilin qurmettese ári shyn máninde polıglot bolsa, ultymyzǵa tek ıgilik ákeleri sózsiz» dep qazaqtildi jastarǵa zor senim artýynyń ózi ana tiliniń órisin keńeıtýdiń ozyq úlgisi ispetti.
Maqalada Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵyna oraı uıymdastyrylatyn qoǵamdyq-mádenı sharalardyń mańyzdylyǵyna da erekshe mán berilgen. Bas aqynnyń qurmetine ótetin jıyndar dańǵazalyq emes, halyqtyń rýhanı baıýyna septigin tıgizeri anyq.
«Eskirmeıtin esti sóz»
Ularbek Dáleıuly, aqyn:
– Abaı álemdi, ómir aǵysyn, tipti naryqty qazaqtan erte tanydy, túsindi, oı túıdi. Keleshek mal baqqannyń emes, óner-bilim tapqandiki ekenin erte ańǵardy. «Jasymda ǵylym bar dep eskermedim,
Paıdasyn kóre tura teksermedim.
Erjetken soń túspedi ýysyma,
Qolymdy mezgilinen kesh sermedim», - dep ókinishin bildirip, jastardyń bilim alýyn, jańany tanýyn qup kóretindigin ashyp aıtady. Sol Abaı zamanyndaǵy bilimge degen qajettilik búgin de eselenbese kúshin joımady. Bul ǵasyr «bilimdiniń kúni jaryq, bilimsizdiń kúni ǵarip» degenge saıatynyn barshamyz da anyq kórip júrmiz. Sondyqtan Abaı fılosofıasy eskirmeıtin esti oı der edim.
Abaı óz ǵasyrynyń matıvatory boldy. Qazirgi sózin san mıllıonǵa satyp júrgen kóp matıvatordyń aıtqan oıyn Abaı ǵasyr buryn «Ózińe sen ózińdi alyp shyǵar, Eńbegiń men aqylyń eki jaqtap» degen óleń joldaryna bir-aq syıǵyzǵan edi. Bul Abaı fılosofıasynyń eskirmeıtindiginiń ekinshi kórinisi.
Abaı adamzatty ne qutqaratyndyǵyn da erteden bildi. Kóp saıasatker oılaǵan ekonomıka, qarjy, qarý emes adamdy adamgershilik pen meıirimniń ǵana saqtap qalatyndyǵyn eskertti desek te bolady. Ol: «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden bólek», dep adamǵa nurly aqyl men ystyq qaırattan bólek, jyly júrek kerek ekenin aıtady. Tap osy óleń joldary maqaladan da kórinis tabady. Bul da bizdiń bıliktiń dıktatorlyqty emes, dara, dana jolmen basqarýǵa nıetti ekendigin baıqatady. Mine álemdik qarym-qatynas shıelenisip, adamzattyń qorqynyshy údeı túsken zamatta Abaı sózin álemge tanyta alsaq, beıbit kúnniń betin qara bult torlamaǵan bolar ma edi? Adamzattyń arashasy bolar jyly júrek ıdeıasy Abaı fılosofıasynyń máńgilik ekendigin taǵy da dáleldeıdi.
Tobyqtaı sózdiń túıini, maqalada qazaqtyń mańdaıyna bitken dara tulǵa bolmysyn halyqqa keńinen tanytyp, álemge aıshyqtaýdy kózdeıdi. Sebebi, Abaıdy qazaqtyń biregeı brendi eter kún týdy. Álem halqy Eýropanyń ańyz tulǵalarynan bólek, túrikti Mevlanamen, qyrǵyzdy Manaspen tanıdy. Al Abaı fılosofıasy, Abaı shyǵarmasy kimnen kem edi?..
Kesh te bolsa, Abaıdy ulyqtap, jahan jurtyna pash etýdi qolǵa alyp, qoldaý taýyp jatqany ult bolyp boıymyzdy tiktegendigimizdiń belgisi dep bilemin. Buǵan deıin biz qaı tulǵany dáriptep, atyn aspanǵa shyǵarýǵa atsalysqan edik? Mine, Alash týynyń asqaqtaıtyn, atynyń aspandaıtyn kúni týdy degen osy bolar?! Aqyn bolǵan soń, emosıaǵa salyp, ásirelep te otyrǵan bolarmyn, degenmen, bul maqala júreginde, qanynda «qazaq» degen lúpili bar ár azamatqa áser etti degen oıdamyn. Sebebi Otandy, ultty súıý tek ataýly datada tý alyp, arnaý oqýmen shektelmeıdi, ol onyń baryn, nárin, negizin, ıaǵnı dástúri men tilin, tamyryna bitken ádebıetin sheksiz qasterleýden, qurmetteýden týady. Men barsha qazaqstandyqtardy ulttyq iske uıysyp, halyqtyq isten qalys qalmaýǵa shaqyramyn. Sebebi bul bizdiń baba jolyna, dala zańyna degen izetimiz.